Các loại thị trường

Ở bài 0.1, mình nói thị trường là một cái chợ. Nhưng chợ cũng có nhiều loại: chợ phường mở theo giờ, chợ đêm không bao giờ đóng, chợ sỉ cho mua chịu. Cùng là mua bán, nhưng luật của từng chợ quyết định bạn có thể mất bao nhiêu tiền và mất nhanh đến đâu.

Người mới hay chọn thị trường theo câu “chỗ nào lời nhanh nhất”. Mình muốn bạn hỏi ngược lại: chỗ nào mình hiểu luật, và nếu sai thì mất tối đa bao nhiêu?

Giải thích

Chứng khoán Việt Nam

• Ba sàn: HOSE (công ty lớn), HNX và UPCoM (công ty vừa và nhỏ, quy định niêm yết nhẹ hơn).
• Biên độ giá: trong một phiên, giá chỉ được dao động quanh giá tham chiếu (thường là giá đóng cửa phiên trước) trong khoảng ±7% ở HOSE, ±10% ở HNX, ±15% ở UPCoM. Mức cao nhất gọi là giá trần, thấp nhất là giá sàn.
• T+2: cổ phiếu mua hôm nay khoảng chiều ngày làm việc thứ hai sau đó mới về tài khoản để bán.
• Lô 100 cổ phiếu: lệnh thông thường đặt theo bội số 100.
• Quản lý: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN). Bạn giao dịch qua một công ty chứng khoán được cấp phép.

Biên độ giá là một “phanh” tự nhiên: một ngày tệ nhất ở HOSE thì cổ phiếu mất khoảng 7%. Nhưng phanh này có mặt trái — nếu giảm sàn nhiều phiên liền và không ai mua, bạn có thể muốn bán mà không bán được.

Cổ phiếu Mỹ

• Các sàn lớn như NYSE, Nasdaq; mở cửa vào buổi tối đến rạng sáng theo giờ Việt Nam.
• Không có biên độ trần/sàn kiểu Việt Nam, chỉ có cơ chế tạm ngừng giao dịch khi giá biến động quá mạnh. Một cổ phiếu có thể giảm 20–30% trong một ngày sau tin xấu.
• Người Việt thường tiếp cận qua broker nước ngoài. Trước khi mở tài khoản, cần tìm hiểu kỹ chuyện chuyển tiền, thuế và tính pháp lý.

Crypto

• Giao dịch 24/7, kể cả Tết.
• Biến động cao: Bitcoin dao động vài phần trăm một ngày là chuyện bình thường, coin nhỏ có thể tăng giảm vài chục phần trăm.
• Đa số người Việt giao dịch trên sàn nước ngoài, và khung pháp lý về tài sản mã hóa ở Việt Nam vẫn đang được hoàn thiện. Khi có sự cố (sàn sập, bị hack, bị khóa tài khoản), bạn gần như phải tự chịu.
• Nhiều sàn có sản phẩm futures với đòn bẩy hàng chục, thậm chí hàng trăm lần. Người mới nên đứng xa khu vực này.

Forex và vàng (qua CFD)

• Forex là mua bán các cặp tiền như EUR/USD; vàng thường giao dịch dưới mã XAU/USD. Thị trường chạy gần như 24 giờ, 5 ngày một tuần.
• Người nhỏ lẻ thường giao dịch qua CFD — hợp đồng chênh lệch giá với broker, không sở hữu tiền tệ hay vàng thật.
• Đòn bẩy rất cao là đặc trưng: 1:100, 1:500, có nơi còn hơn.
• Nhiều sàn forex/CFD mời chào người Việt không được cấp phép tại Việt Nam. Đây là nơi xảy ra nhiều vụ lừa đảo nhất. Mình sẽ nói kỹ cách kiểm tra ở bài sau.

                    Mở cửa             Giới hạn giá/ngày     Đòn bẩy hay gặp
 ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────
 Chứng khoán VN     giờ hành chính     ±7% / ±10% / ±15%     không (trừ margin)
 Cổ phiếu Mỹ        tối – rạng sáng    không có trần/sàn     thường không
 Crypto             24/7               không có              futures: rất cao
 Forex & vàng CFD   gần 24h, 5 ngày    không có              1:100 – 1:500

Điều đáng sợ của đòn bẩy không phải là nó làm bạn lỗ — mọi thị trường đều có thể làm bạn lỗ. Mà là nó làm bạn lỗ nhanh đến mức không kịp sửa sai. Vì thế ở giai đoạn học, mình khuyên bạn chỉ giao dịch không dùng đòn bẩy: cổ phiếu, hoặc crypto giao ngay (spot), và luôn tập trên tài khoản demo trước.