Các loại lệnh cơ bản

Biết phân tích mà không biết đặt lệnh thì giống biết nấu ăn mà không biết bật bếp. Bài này ngắn về lý thuyết nhưng cực kỳ thực tế: cuối bài, bạn sẽ đặt được một lệnh đầy đủ — có giá vào, có điểm thoát khi sai, có điểm chốt khi đúng.

Ý chính chỉ có một: mỗi loại lệnh là một sự đánh đổi giữa “chắc chắn được khớp” và “chắc chắn được giá”. Không loại nào được cả hai.

Giải thích

Lệnh thị trường (market order)

Mua hoặc bán ngay lập tức ở mức giá tốt nhất đang có trên sổ lệnh.

• Ưu điểm: gần như chắc chắn khớp.
• Nhược điểm: không kiểm soát được giá. Với mã ít người giao dịch, lệnh của bạn có thể “ăn” qua nhiều mức giá và khớp đắt hơn hẳn (như ví dụ ở bài 0.1). Phần chênh lệch đó gọi là trượt giá (slippage).
• Ở chứng khoán Việt Nam có các lệnh tương tự như MP, ATO, ATC — tên và điều kiện dùng khác nhau theo sàn, bạn xem hướng dẫn trong app của công ty chứng khoán.

Lệnh giới hạn (limit order)

Bạn đặt mức giá tối đa muốn mua (hoặc tối thiểu muốn bán). Lệnh nằm chờ trên sổ lệnh tới khi có người chấp nhận giá đó.

• Ưu điểm: không bao giờ khớp tệ hơn giá bạn đặt.
• Nhược điểm: có thể không bao giờ khớp.
• Ở Việt Nam đây là lệnh LO, có hiệu lực trong ngày; hết phiên chưa khớp thì tự hủy. Trên nhiều sàn crypto, lệnh limit có thể nằm chờ tới khi bạn tự hủy — nhớ kiểm tra để không bị khớp một lệnh mình đã quên.

Stop loss — phanh khẩn cấp

Một lệnh chờ: khi giá chạm mức bạn đặt, nó tự kích hoạt thành lệnh bán để cắt lỗ. Stop loss nằm dưới giá mua (với lệnh mua).

Hai điều phải biết từ ngày đầu:

1. Stop loss không đảm bảo đúng giá. Nếu giá nhảy cóc qua mức stop (ví dụ tin xấu ra lúc đêm, sáng mở cửa thấp hẳn), lệnh sẽ khớp ở giá kém hơn.
2. Với cổ phiếu Việt Nam, sàn không có sẵn lệnh stop loss. Nhiều app công ty chứng khoán có lệnh điều kiện làm việc tương tự, mỗi app đặt tên một kiểu. Và vì T+2, bạn chỉ bán được khi cổ phiếu đã về tài khoản.

Take profit — chốt lời tự động

Lệnh chờ phía trên giá mua: giá chạm tới thì tự bán, khóa lợi nhuận lại. Nó giúp bạn tránh cảnh “đang lời mà tiếc, không bán, rồi giá quay về”.

=

Ví dụ bằng số

Cổ phiếu đang giao dịch quanh 25.000đ. Bạn đặt limit mua 24.500đ — chỉ khớp khi có người chịu bán ở giá đó. Vốn 50 triệu, chấp nhận mất tối đa 1% vốn cho lệnh này (con số 1% bạn sẽ học kỹ ở Chặng 3).

Rủi ro tối đa: 50.000.000đ × 1%

500.000đ

Giá mua (limit)

24.500đ

Stop loss

23.500đ

Rủi ro mỗi cổ phiếu: 24.500 − 23.500

1.000đ

Khối lượng: 500.000 ÷ 1.000

500 cp (5 lô)

Giá trị lệnh: 500 × 24.500đ

12.250.000đ

Nếu chạm stop loss: 500 × 1.000đ

−500.000đ

Nếu chạm take profit 26.500đ: 500 × 2.000đ

+1.000.000đ

Lời tiềm năng gấp đôi rủi ro

R:R = 1:2

Chưa tính phí và thuế. R:R là tỷ lệ giữa số tiền chấp nhận mất và số tiền kỳ vọng kiếm — bạn sẽ học kỹ ở bài 3.4.

Còn nếu bạn sốt ruột, mua lệnh thị trường ngay ở 25.000đ thì 500 cp tốn 12.500.000đ — đắt hơn 250.000đ. Đổi lại, bạn chắc chắn có hàng. Đó chính là sự đánh đổi.

Và chuyện trượt giá: giả sử một sáng có tin xấu, cổ phiếu mở cửa ở 23.000đ, nhảy qua mức stop 23.500đ. Lệnh cắt lỗ khớp quanh 23.000đ, bạn mất 500 × 1.500đ = 750.000đ thay vì 500.000đ. Đau hơn kế hoạch, nhưng vẫn tốt hơn rất nhiều so với không có phanh.

Thử trả lời Bạn đặt limit mua 24.500đ. Trong phiên, giá xuống thấp nhất 24.550đ rồi bật lên 27.000đ. Lệnh của bạn có khớp không? Xem đáp án

Không. Giá chưa bao giờ xuống tới 24.500đ, nên không có ai bán cho bạn ở mức đó. Bạn “lỡ tàu” — và điều đó hoàn toàn bình thường. Lệnh giới hạn bảo vệ bạn khỏi việc mua đắt, cái giá phải trả là đôi khi không mua được. Đừng vì tiếc mà đuổi theo mua ở 27.000đ: lúc đó stop loss vẫn ở 23.500đ thì rủi ro mỗi cổ phiếu đã thành 3.500đ, gấp 3,5 lần kế hoạch.

Sai lầm hay gặp

• Vào lệnh không gắn stop loss, với ý định “lỗ thì tính sau”. Lúc giá giảm thật, bạn sẽ không đủ bình tĩnh để tính.
• Dùng lệnh thị trường với mã ít thanh khoản. Sổ lệnh mỏng, lệnh của bạn có thể khớp xa hơn hẳn giá bạn nhìn thấy.
• Đặt stop loss rồi dời xa ra khi giá sắp chạm. Đó là tháo phanh khi xe đang lao dốc. Nếu phải dời, chỉ dời theo hướng giảm rủi ro.

Thực hành ngay

Tài khoản demo / TradingView Paper Trading ≈ 15 phút

1. Mở tài khoản demo (Paper Trading trên TradingView, hoặc demo của app bạn dùng). Chọn một mã đặt được lệnh giả lập — nếu mã cổ phiếu Việt Nam không đặt được, thử một mã crypto hoặc cổ phiếu Mỹ.
2. Đặt một lệnh market mua với khối lượng nhỏ. Ghi lại giá bạn nhìn thấy và giá thực tế được khớp.
3. Đặt một lệnh limit mua thấp hơn giá hiện tại khoảng 2%. Quan sát: lệnh nằm chờ ở đâu, có khớp không?
4. Gắn stop loss cho cả hai lệnh (thấp hơn giá vào khoảng 3–4%) và một take profit cách giá vào gấp đôi khoảng cách stop.
5. Ghi vào sổ: giá vào, stop loss, take profit, khối lượng, số tiền có thể mất. Đây là dòng nhật ký giao dịch đầu tiên của bạn.

Tóm tắt

Lệnh thị trường chắc khớp nhưng không chắc giá; lệnh giới hạn chắc giá nhưng không chắc khớp. Stop loss là phanh khẩn cấp, take profit là chốt lời tự động — và một lệnh chỉ hoàn chỉnh khi có đủ giá vào, stop loss, take profit và khối lượng tính từ số tiền bạn chấp nhận mất. Bài tiếp theo mở đầu Chặng 1: đọc biểu đồ, bắt đầu từ nến Nhật.