Bài 3.4: Tỷ lệ R:R và kỳ vọng toán học

Người mới hay khoe: “Tháng này mình thắng 8/10 lệnh!” Nghe rất ấn tượng. Nhưng nếu 8 lệnh thắng mỗi lệnh được 500 nghìn, còn 2 lệnh thua mỗi lệnh mất 3 triệu — thì tháng đó lỗ 2 triệu.

Bài này cho bạn hai công cụ để không bị tỷ lệ thắng đánh lừa: R:R và kỳ vọng toán học.

Giải thích

R — đơn vị đo rủi ro

R là số tiền bạn mất nếu lệnh chạm stop loss. Đo mọi thứ bằng R giúp so sánh các lệnh với nhau, dù giá và khối lượng khác nhau.

1R (tính theo giá) = Giá vào − Giá cắt lỗ        (lệnh mua)
Lời tiềm năng      = Giá chốt lời − Giá vào
R:R                = 1 : (Lời tiềm năng ÷ 1R)

R:R 1:2 nghĩa là rủi ro 1 đồng để có cơ hội kiếm 2 đồng. Lệnh thắng được 2R, lệnh thua mất 1R.

Tỷ lệ thắng tối thiểu để hòa vốn

R:R càng cao, bạn càng cần ít lệnh thắng để không lỗ:

Tỷ lệ thắng hòa vốn = 1 ÷ (1 + phần thưởng tính bằng R)

R:R	Tỷ lệ thắng hòa vốn	Cần thắng
1:1	1 ÷ 2	trên 50%
1:1,5	1 ÷ 2,5	trên 40%
1:2	1 ÷ 3 ≈ 33,3%	trên ~34%
1:3	1 ÷ 4	trên 25%

(Chưa tính phí — phí làm con số này nhích lên một chút.)

Nhưng đừng vội đặt chốt lời thật xa cho R:R “đẹp”. Mục tiêu càng xa thì càng ít khi giá chạm tới. Chốt lời phải đặt ở chỗ giá có lý do để tới — thường là vùng kháng cự kế tiếp. Nếu kháng cự quá gần, R:R không đủ 1:2 → bỏ lệnh. Không vào lệnh cũng là một quyết định.

Minh họa Mua ở 50.000đ sau nhịp điều chỉnh, stop loss 48.000đ dưới đáy điều chỉnh, take profit 54.000đ. Vùng đỏ là 1R rủi ro, vùng xanh là 2R lời tiềm năng — R:R 1:2.

Kỳ vọng toán học

Kỳ vọng (expectancy) cho biết trung bình mỗi lệnh bạn kiếm hay mất bao nhiêu R, nếu lặp lại cách giao dịch đó rất nhiều lần:

Kỳ vọng = (Tỷ lệ thắng × Lời TB) − (Tỷ lệ thua × Lỗ TB)

Kỳ vọng dương → về lâu dài có lãi (chưa tính phí). Kỳ vọng âm → càng giao dịch càng lỗ, dù tháng này có may mắn. Chú ý chữ “về lâu dài”: kỳ vọng chỉ có ý nghĩa trên hàng chục, hàng trăm lệnh — không nói gì về lệnh tiếp theo.

Ví dụ bằng số

1. Tính R:R (theo biểu đồ trên):

1R = 50.000 − 48.000: 2.000đ
Lời tiềm năng = 54.000 − 50.000: 4.000đ
4.000 ÷ 2.000: 2
R:R: 1:2

2. Hệ thống A: thắng ít mà vẫn lãi. Thắng 40% số lệnh, lời trung bình 2R; thua 60%, lỗ trung bình 1R. Giữ R cố định = 1.000.000đ (1% của vốn 100 triệu) cho đơn giản; mỗi lệnh giống ví dụ trên: 1.000.000 ÷ 2.000 = 500 cp, giá trị lệnh 500 × 50.000 = 25 triệu.

Phần thắng: 0,4 × 2R: +0,8R
Phần thua: 0,6 × 1R: −0,6R
Kỳ vọng mỗi lệnh: +0,2R = +200.000đ
Phí mua + bán + thuế, giả định ≈ 0,4% của lệnh 25 triệu: ≈ 100.000đ = 0,1R
Kỳ vọng sau phí = 0,2R − 0,1R: +0,1R
Sau 100 lệnh (giả định): 100 × 0,1R: +10R = +10 triệu

Phí đã ăn mất một nửa lợi thế. Đây là phép tính trên một hệ thống giả định, không phải lời hứa lợi nhuận. Mức phí thực tế tùy công ty chứng khoán hoặc sàn.

3. Hệ thống B: thắng nhiều mà vẫn lỗ. Thắng 70% số lệnh nhưng hay chốt lời non, lời trung bình chỉ 0,5R; thua 30% nhưng hay “gồng” lỗ, lỗ trung bình 1,5R.

Phần thắng: 0,7 × 0,5R: +0,35R
Phần thua: 0,3 × 1,5R: −0,45R
Kỳ vọng mỗi lệnh: −0,10R

Thắng 7/10 lệnh mà vẫn mất trung bình 0,1R mỗi lệnh — 100 lệnh là mất khoảng 10R. Đây chính là kiểu 'chốt lời non, gồng lỗ' của rất nhiều người mới.

4. Kỳ vọng dương vẫn có chuỗi thua. Hệ thống A thua 60% số lệnh. Như bài 3.2 đã tính, trong 100 lệnh rất dễ gặp chuỗi 6 lệnh thua liên tiếp (khả năng khoảng 87%). Với rủi ro 1%, chuỗi đó chỉ lấy đi khoảng 6% vốn — bạn còn đủ sức chờ lợi thế phát huy.

Thử trả lời Một hệ thống chỉ thắng 30% số lệnh, nhưng mỗi lệnh thắng được 3R, mỗi lệnh thua mất 1R. Nó có lãi không? Xem đáp án

Có, nếu chưa tính phí: 0,3 × 3R − 0,7 × 1R = 0,9R − 0,7R = +0,2R mỗi lệnh. Tỷ lệ thắng hòa vốn của R:R 1:3 chỉ là 25%, và 30% đã vượt qua. Nhưng hãy thành thật với bản thân: thua 7 trên 10 lệnh là trải nghiệm rất khó chịu. Một hệ thống chỉ tốt khi bạn đủ kỷ luật để theo nó qua những chuỗi thua.

Sai lầm hay gặp

Chỉ nhìn tỷ lệ thắng. Tỷ lệ thắng cao mà lời TB nhỏ, lỗ TB lớn vẫn là kỳ vọng âm.
Đặt chốt lời thật xa để R:R trông đẹp. R:R 1:5 vô nghĩa nếu giá hầu như không bao giờ tới mục tiêu đó.
Chốt lời non, để lỗ chạy. Hai thói quen này cùng lúc làm lời TB co lại và lỗ TB phình ra — cách nhanh nhất để biến kỳ vọng dương thành âm.

Thực hành ngay

Máy tính trên trang này + TradingView ≈ 15 phút

Mở máy tính kỳ vọng. Nhập hệ thống A ở trên (thắng 40%, lời TB 2R, lỗ TB 1R) và kiểm tra kết quả +0,2R.
Giữ tỷ lệ thắng 40%, giảm lời TB xuống 1,5R rồi 1,2R. Ở mức nào kỳ vọng về 0?
Trên TradingView, chọn 3 biểu đồ bất kỳ. Với mỗi biểu đồ, dùng công cụ Long Position đặt mốc vào lệnh, stop loss (dưới đáy gần nhất) và take profit (ở vùng kháng cự kế tiếp).
Ghi lại R:R của từng lệnh. Lệnh nào dưới 1:2? Theo quy tắc, những lệnh đó nên bỏ qua.

Tóm tắt

R:R so sánh phần có thể được với phần có thể mất: với R:R 1:2, chỉ cần thắng trên khoảng 34% số lệnh là hòa vốn. Kỳ vọng = tỷ lệ thắng × lời TB − tỷ lệ thua × lỗ TB cho biết cách giao dịch của bạn có lợi thế hay không — và thắng nhiều chưa chắc đã có lãi. Bài tiếp theo, mình sẽ ghép mọi thứ lại: tính khối lượng lệnh cho cổ phiếu Việt Nam, crypto và forex.